Jumat, 26 Desember 2014

Puisi Sunda Khazanah Sastra Dunia

7 November 2013

Sudah Sejak Lama, Puisi Sunda Jadi Bagian dari Khazanah Sastra Dunia

[Unpad.ac.id, 7/11/2013] Puisi Sunda bukanlah kategori sastra yang terkucil, namun merupakan bagian dari sastra Nusantara bahkan dunia. Ia pun punya pertautan dengan sastra yang lain sehingga tautan inilah yang menjadikan puisi Sunda bersifat khusus, unik, taktergantikan, dan tidak identik dengan puisi yang lain.
Tedi Muhtadin, MHum (kiri) usai menerima cindera mata dari Dekan Fakultas Ilmu Budaya Unpad, Prof. Dr. Dadang Suganda, M.Hum (Foto: Arief Maulana)*
“Hal itulah yang membuat puisi Sunda punya identitas. Identitas itu tidaklah terberi sekali untuk selamanya, ia dibangun dan berubah sepanjang kurun hayat,” ujar Dosen Sastra Sunda FIB Unpad, Tedi Muhtadin, M.Hum., saat membacakan orasi ilmiah berjudul “Eksistensi Puisi Sunda dalam Hubungannya dengan Identitas dan Generasi Pascasunda” di hadapan civitas akademika FIB Unpad, Kamis (07/11) di Aula PSBJ FIB Unpad.
Tedi mengungkapkan, puisi Sunda sudah lama menjadi bagian dari khazanah sastra lisan Nusantara. Hal ini terlihat dari ragam puisi yang ditulis dalam naskah Sunda Kuno. Naskah tersebut ditulis pada abad ke-16, misalnya Putra Rama dan Rawana, Pendakian Sri Ajnyana, dan Kisah Bujangga mAnisk: Jejak Langkah Peziarah.
“Jika kita cermati puisi Sunda seperti yang tersurat di naskah Sunda Kuno, maka kita akan melihat pertautan puisi tersebut dengan bentuk sastra yang berasal dari India,” ungkap Tedi.
Tautan tersebut terlihat dari struktur puisi. Selain menyadur cerita dari khazanah sastra India, bentuk puisi Sunda pun menggunakan pola delapan suku kata pada setiap lariknya. Adapun bentuk lain dari puisi tersebut adalah sisindiran, sa’ir, pupuh, hingga yang lebih modern disebut sajak.
Untuk Sajak Sunda—Tedi mengutip pernyataan dari budayawan Sunda, Ajip Rosidi—mulai ditulis sesudah perang dunia kedua dan banyak terpengaruh oleh sastra Indonesia. Namun, terjadi polemik yang mempertanyakan apakah sajak Sunda masih memiliki identitasnya sebagai produk Kesundaan. Apalagi, polemik ini mencuat bersamaan dengan wacana kesundaan dalam keindonesiaan yang menyeruak pada media berbahasa Sunda tahun 1950-an.
Lebih lanjut Tedi mengungkapkan, meskipun sajak Sunda lahir dari pengaruh sastra Indonesia, salah seorang penyair Sunda, Sayudi justru mengukuhkan kembali puisi Sunda “lama”. “Sayudi pada waktu itu berpendapat tradisi Sunda tidak akan berkurang sehingga ia pun tetap teguh membumi Sunda,” jelas Tedi.
Pasca Sayudi, beberapa penyair Sunda pun tetap membumikan kesundaannya sehingga menjadikan tradisi puisi Sunda menjadi tetap hidup dan memungkinkan penyair pun menjadi penyair dwibahasa, yakni menulis sajak dalam bahasa Sunda maupun Indonesia. Buah karya tersebut kemudian dimuat oleh media-media Sunda, seperti Mangle, Galura, Cupumanik, dan media lainnya.
Menginjak generasi Pascasunda, puisi Sunda pun kembali mengalami pertautan dengan budaya global. Puisi Sunda tidak lagi ditulis dari daerah di Jawa Barat, tetapi juga dapat ditulis dari mancanegara. Maraknya jejaring sosial saat ini juga turut berpengaruh pada perkembangan puisi Sunda.
“Situasi ini seringkali menimbulkan pencarian identitas kembali. Namun, di sisi lain ini juga salah satu cara untuk mempertahankan khazanah sastra Sunda,” ujar Tedi.
Orasi ilmiah tersebut dibacakan dalam rangka Dies Natalis ke-54 FIB Unpad. Tedi pun berharap, mahasiswa sastra, khususnya Sastra Sunda untuk mempertahankan tradisi kesundaan dalam karya sastranya. “Sudah saatnya mahasiswa sastra, khususnya Sastra Sunda, tetap membumikan kesundaannya,” pungkasnya.*
Laporan oleh: Arief Maulana / eh*

rmoljabar.com - Google Translate Bahasa Sunda Mendapat Sambutan Baik

rmoljabar.com - Google Translate Bahasa Sunda Mendapat Sambutan Baik

Jumat, 19 Desember 2014

Wahyu Wibisana anu Romantis



Téddi Muhtadin


/1/
Kawas seniman atawa politisi dina jamanna, Wahyu Wibisana ogé kaasup panyajak anu déwasa saméméh umurna manjing. Wahyu dilahirkeun di Cisayong Tasikmalaya, 19 Januari 1935. Dina umur 19 taun (1954) anjeunna geus mitembeyan ngumumkeun sajak-sajakna dina majalah Warga. Duamasar kana panalungikan Iyo Mulyono spk. (1979) “Sonéta Sunda”, “Pamit”, jeung “Jaman ka Jaman” mangrupa sajak nu ditulis munggaran. Ieu sajak-sajak téh bisa dibaca minangka niat pamiangan enggoning ngambah samudra sastra jeung kabudayaan Sunda. Dina “Sonéta Sunda”, nu ku panyajak ditujukeun keur Nyi Sundawati, katémbong kumaha sikep jeung di mana panyajak nyicingkeun dirina.

Moal enya jasad terah Pajajaran,
ari cipta mumbul ngapung ka mancanagara,
kadalon-dalon dipépéndé lagu lyra.

Muji sukur ayeuna papanggih deui jeung sora gamelan,
nu geus lila dipendem di sirnarasa,
sanajan laguna béda wirahma.

Aya gairah ti subyék lirik lantaran papanggih deui jeung nu dipitineungna, Sunda, sok sanajan dina wujud nu geus pohara bédana. Dina sajak “Pamit” subyék lirik pamitan ka nu dipicintana, bari sakalian ménta dipangdu’akeun: “Bahanan baé pangdua,/keur bekel tengahing jalan,/sing nepi ka Pajajaran.” Sumanget panyajak bisa katangén ogé dina pada pamungkas sajak “Ti Jaman ka Jaman”: “Jiwa muda tetep waspada,/nganti jaman nu kakara medal,/dibarungan sumanget nanding samudra.”
Sumanget “jiwa muda”-na Wahyu Wibisana geus tepi ka “Pajajaran”, lantaran ti harita teu eureun kréasi ciptana kaluar teu saat-saat winangun sajak, dangding, carita pondok, éséy, naskah drama, jeung réa-réa deui. Hanjakal ngan sabagian karya baé nu geus dibukukeun, di antarana Purna Drama Geber-geber Hihi Aing (1976), Aya Naon di Cinaon (1992), Kembang Katiga (1999), Riring-Riring Tjiawaking (1999), jeung Anaking Jimat Awaking (2002).


/2/
Sataun ti tas ngumumkeun sajakna anu munggaran dina umur 20 taun (1955) Wahyu muka polemik sajak Sunda anu kadua dina majalah Warga. Polemik sajak anu kahiji dibuka ku Ki Sunda dina Warga taun 1952. Ngaliwatan tulisan anu judulna “Sajak Sunda” Wahyu ngélébétkeun tur mancegkeun sajak minangka genre anyar dina kasusastran Sunda anu mibanda poténsi pikeun mekar. Dina éta tulisan Wahyu nandeskeun yén sajak téh mangrupa tarékah pikeun “… naratas jalan nuju kana kasusastran dunya...!”
Munasabah upama Wahyu ku masarakat sastra Sunda dianggap pahlawan anu ngabéla hak hirup sajak Sunda. Tapi, ku lantaran Yuyu Yuliaty anu jadi lawan tandingna téh jalmana mah éta kénéh, nya atuh Wahyu Wibisana téh lain baé ngabéla hak hirup sajak Sunda, tapi ngabéla ogé hak hirup dangding deuih. Tapi ku lantaran duanana dipasanghareupkeun dina polemik, temahna boh kana sajak boh kana dangding Wahyu mah sarua kritisna.
Ditarimana dangding jeung sajak ku Wahyu Wibisana luyu jeung jalan sastra Sunda anu mampuh ngalawungkeun nu anyar datang jeung nu geus lawas nyampak dina sanubari masarakat Sunda. Hal ieu béda jeung jalan sastra Indonésia anu dina enggoning ngélébétkeun sastra Indonésia modérn téh nyata-nyata dilaksanakeun ku cara nolak nu kungsi aya. Ku sikep anu cara Wahyu, nepi ka ayeuna réa sastrawan Sunda anu terus nulis sajak jeung dangding, di antarana baé Sayudi, Yus Rusyana, Dédy Windyagiri, Étti R.S., jeung Dian Héndrayana.
Hal séjén anu bisa disurahan tina polemik sajak jeung dangding nyaéta tétéla yén pikeun Wahyu Wibisana mah béda paham téh penting, konflik téh penting. Jigana keur anjeuna mah taya basa béakeun lawan keur “paséa”: mun taya batur nu bisa diajak “paséa” nya dirina pribadi ogé bisa dijadikeun lawan tanding anu tanggoh. Hal ieu jigana bakal bisa ngajawab ku naon carpon-carpon jeung drama-dramana parunjul. Lantaran konflikna kuat.

/3/
Ti awal mula Wahyu Wibisana geus ngaguratkeun kudu kumaha ari sajak téh. Dina pedaran “Sajak Sunda” téa ditétélakeun yén sajak mah kudu praktis jeung romantis. Praktis dina harti pondok tapi jero. Ari “romantis” nyaéta éndah. Naon atuh ari romatis téh?
Romatis téh singhoréng hiji pandangan dunya anu popular pisan dina jamanna mah. Numutkeun Faruk (2002) romantisisme téh hiji pandangan dunya anu dianut ku pangarang-pangarang boh Balé Pustaka boh Pujangga Baru. Cék Faruk, romantisisme nganggap aya dua dunya anu béda nyaéta dunya nyata jeung dunya ideal. Éta dua dunya téh salawasna gumulung, tapi sakaligus patukang tonggong. Ari dunya nyata sipatna leutik, héngkér, fana, tur profan. Ku kituna, perlu diungkulan ku dunya idéal anu gedé, kuat, abadi, tur suci. Di lebah dieu, cék Faruk,  peran panyajak teu béda jeung “nabi” anu kailhaman “ruh Profétik” atawa jalma linuhung anu dibéré “wahyu” pikeun nyiptakeun sawarga di ieu dunya. Ieu pandangan dunya téh tangtu baé mangrupa pangaruh tina romatisisme Éropa, ngaliwatan sastra Walanda.
Nya pandangan dunya modél kieu nu ngadadasaran karya-karya Wahyu Wibisana tur bisa ditarima kalayan maneuh dina lelembutan urang Sunda. Kajadian-kajadian anu sifatna fana, héngkér, tur profan téa ku Wahyu diangkat kana tataran idéal turta awor dina jiwa masarakatna atawa disebut ogé jiwa jamanna.
Hiji wanoja anu leungiteun salakina bari dina kaayaan kakandungan diangkat jadi fenoména kamanusaan, ari campuhna perang ukur jadi kasang tukang anu jauh. Hal ieu anu digambarkeun dina sajak “Kembang Tanjung Panineungan”.
Ukur reumis, langit, eurih, cimata, angin jeung hal-hal nu laleutik séjénna nu dipaké ngagambarkeun kasedih hiji wanoja anu leungiteun panutanana dina “Reumis Beureum dina Eurih”. Tapi nya nu ieu pisan anu bisa ngawakilan ruh masarakat Pasundan mangsa harita. Jeung mangsa saterusna deuih, lantaran dina waktu aya bancang pakéwuh dina mangsa runtagna Orde Lama Tatar Sunda mah kawilang aman.
Pandangan dunya romantis dina karya-karya Wahyu Wibisana katangén ogé dina ayana jarak antara harepan jeung kanyataan. Dina salah sahiji iklan buku ngeunaan Cisayong (1964) Wahyu nulis yén “Hirup mah ngan ukur nunda jeung nineung sajaba ti nunggu kasempetan harepan téh.”
Lian ti dina sajak-sajakna anu kawentar ku lantaran dianggit jadi lagu ku Mang Koko, dina karya lianna ogé perkara nineung jeung harepan téh kacida natratna. Sok sanajan nineung leuwih loba digambarkeun batan harepan, tapi dina seuhseuhanana mah kapan dina nineung téh ngancik harepan.
Dina “Kembang Tanjung Panineungan” hiji pamajikan nineung ka salakina nu perlaya waktu Pager Betis, dina “Reumis Beureum dina Eurih” hiji wanoja nineung ka panutanana nu jadi korban gorombolan. Dina carpon “Déhém” si kuring nineung ka manéhna anu keur dituturkeun bari sama sakali teu bisa kedal ucapan. Dina carpon “Aki Warung” Si Aki nineung ka pamajikana nu dipikacintana nu geus taya dikieuna. Dina drama “Tongérét Banén” Aki Jamhari jeung Nini Jumi nineung ka kulawargana nu geus tinggal tutunggul.
Ciri séjén pangarang romantis Wahyu Wibisana nyaéta mentingkeun prosés ti batan hasil. Mitineung jeung miharep téh kapan prosés, lain hasil. Kawas Si Kabayan, Badéga jeung Léngsér dina drama “Tukang Asahan”, naon nu ditaréanganana ku maranéhna téh teu ieuh nepi ka hasil. Tapi ku carana masing-masih maranéhna geus ngalaksanakeun hiji proses anu didadasaran ku kayakinan séwang-séwang. Badéga ku ékonomi, Léngsér ku politik kakawasaan, jeung Si Kabayan ku kamerdikaanana, nu cék ukuran umum mah malawading.
Pamungkas, Wahyu Wibisana téh sastrawan Sunda anu badag, nu mampuh neuleuman tur ngabeungharan jiwa masarakatna. Geus sawadina upama karya-karyana nu kiwari masih kénéh bacacar dikumpulkeun minangka karya nu lengkep pikeun ulikeun entragan sapandeurieunana. 

Nu nulis dosén Program Studi Basa jeung Sastra Sunda, Fakultas Ilmu Budaya Universitas Padjadjaran & awak-awak Kelompok Studi Budaya Rawayan.

(Dimuat dina Mangle nomer 2503, 27 Nopember-3 Desember 2014, kaca 10-11. Ringkesanana ditepikeun dina acara "Ti Cisayong ka Cisayong: Gelar Tineung karya Wahyu Wibisana, Kemis, 6 Nopember 2014, di Grha Sanusi Hardjadinata (Aula) Unpad, Jalan Dipati Ukur 35 Bandung)


Di Aula Unpad, Kemis, 6 Nopember 2014

Manglé jeung Sajak



Téddi Muhtadin



MANGLÉ

Seungit satiir
Mutiara malati
Dada jeung ati.

(Wahyu Wibisana)

Hirup huripna sajak Sunda teu bisa dipisahkeun jeung hirup huripna Manglé. Sok sanajan lain media citak anu munggaran jeung hji-hijina nu ngamuat sajak, tapi ketak Manglé dina ngahuripan sajak Sunda pohara gedéna tur natrat ti ahir taun 1950-an tug nepi ka kiwari. Ti mimiti ieu majalah medal dina bulan Nopémber 1957 sajak geus ngeusian kolom-kolomna. Aya opat sajak anu dimuat dina nomer mimiti. Déwi Sukésih nulis sajak “Sunda Jungjunan”, E. Achmadi, nulis sajak “Bulan Geulis Peuting Hinis”, Wahyu Wibisana anu jeneng rédaktur, di sagigireun nulis carpon “Dua Gagang Kembang Radiul” nulis ogé dua sajak nyaéta “Kota Paris” jeung “Manglé”
Dina taun kahiji, nomer hiji nepi ka nomer tilu waé mah ayana sajak Sunda téh kawas nu ukur ngaselan kolom-kolom anu ompong baé. Teu béda jeung sajak-sajak anu dimuat dina majalah atawa koran nu medal harita, dina majalah Warga upamana. Kakara dina nomer opat Manglé midangkeun sajak dina rubrik husus nyaéta “Sajak & Dangding”. Tapi, saterusna mah ieu rubrik ogé jiga nu teu panceg da kungsi dipisahkeun jadi rubrik “Dangding” jeung “Sajak” (Manglé 6 &7), atawa ukur “Dangding” wungkul (Manglé no. 11). Malah kungsi balik deui kawas mimiti, sajak téh kawas nu ngan ukur nutupan kolom-kolom kosong nu teu kaeusian ku tulisan séjén (Manglé no. 10 & 11).
Tapi sok anajan kitu, majalah Manglé geus jadi tempat midangna hasil kréativitas para panyajak Sunda. Ti mimiti Wahyu Wibisana, Sayudi, Ayatrohaédi, Surachman R.M., Rachmat M. Sas. Karana, Godi Suwarna, Étti R.S., Acép Zamzam Noor, Hadi AKS, Chyie Retty Isnendes, Dédén Abdul Aziz, Déni A, Fajar, Ganjar Kurnia, Dian Héndrayana, Nazarudin Azhar, Sarabunis Mubarok, Dédé Syafrudin, Éris Risnandar, Toni Lesmana, Ari Andriansyah, tepi ka Prayoga Adiwisastra kungsi midangkeun sajakna dina Manglé.
Loba sajak Sunda anu luhur ajénna lahir dina majalah Manglé. Padahal, kapan Manglé mah lain majalah sastra. Dina éditorial nomer 1 ditandeskeun yén Manglé mah  “...teu jangji sareng moal jangji badé ngahontal luhurna langit seni nu biasa diusahakeun ku barudak….” Tapi geuning kabuktian boh carpon boh sajak réa nu pinunjul. Ngan hanjakal sajak-sajak mah can dipilih tur disusun jadi antologi husus cara carita pondok anu geus dibukukeun dina Sawidak Carita Pondok katut Kanagan.
Kuring pribadi can kungsi nalungtik kalayan gemet sajak-sajak anu dimuat dina Manglé sacara gembleng. Anu rada katuturkeun téh sajak-sajak anu dimaut ti taun 1999 ka dieu. Éta gé ku lantaran sababaraha kali kapeto jadi juri ku LBSS. Nu katitén ti taun 1999 sajak-sajak anu dimuat dina majalah Manglé mindeng muncul jadi juara. Malahan dina taun 2000, 2002, jeung 2009 mah juara-juarana ogé sagemblengna sajak-sajak nu dimuat dina ieu majalah.
Geura urang tataan. Dina taun 2000 nu jadi juara kahiji sajak “Requiem Rohangan Tengah 1” karya Dian Héndrayana (Manglé,1772), juara kadua sajak  “Karangkamulyan” karya Godi Suwarna (Manglé,1777), juara katilu “Hotél Dish” karya Juniarso Ridwan (Manglé,1786). Harepan kahiji, sajak “Lalayang Bakung Bodas” karya S.T. Julaéha Sasmita (Manglé, 1753), harepan kadua sajak “Sayudi” karya Supriatna (Manglé, 1764).
Dina taun 2002 mah ku lantaran LBSS ngan nangtukeun hiji nu jadi juarana nya sajak “Langit Peuting” karya Hadi AKS nu dimuat dina Manglé nomer 1852 nu ditetepkeun jadi juara téh.
Kitu deui dina taun 2009, sajak-sajak anu jadi juara téh sagemblengna dimuat dina majalah Manglé. Juara kahiji sajak “Panaruban” karya Ari Andriansyah (Manglé, 2227), juara kadua sajak “Sajak” karya Toni Lesmana (Manglé, 2201), jeung juara katilu sajak “Cikaracak” karya Nazarudin Azhar (Manglé, 2249).
Tina data-data nu kapidangkeun aya dua hal anu perlu pikeun dicatet. Kahiji, Manglé geus nyadiakeun rohangan anu penting pikeun kamekaran salah sahiji genre sastra anu mimiti muncengis dina sastra Sunda dina awal taun 1950-an. Kadua, para payajak Sunda geus méré kapercayaan ka Manglé pikeun midangkeun karya-karyana. Buktina, ampir sakumna panyajak Sunda kungsi ngamuatkeun sajakna dina majalah Manglé. 
Ayeuna Manglé milangkala nu ka-57. Hiji préstasi anu luar biasa. Loba media anu kungsi hirup babarengan jeung Manglé, di antarana, Warga, Sipatahoenan, Wangsit, Kiwari, Sunda, Sari, Langensari, Kawit, Cupumanik. Hanjakal éta média-média téh geus tarilem. Nu kiwari masih kénéh mayeng terbit jigana ukur Galura. Ku lantaran kitu, peran Manglé jadi mingkin penting, boh pikeun kamekaran sajak Sunda, sastra Sunda, katut budaya Sunda umumna.
Dina catetan éditorial nomer 1 ditétélakeun yén Manglé mah gelar téh “Dina hieum-rumeukna langit lemahcai ku haseup pulitik sareng dina gor-gar pabéntarna rupi-rupi isme”. Dina kaayaan kitu Manglé nangtukeun sikep yén inyana “… medal dina wangunan sareng napas énggal, tanpa rupa sareng sora-sora nu tadi, nanging mugia sumbanganana aya mangpaatna ka bangsa sinareng lemahcai, kitu harepanana.”
Keur kuring naon anu jadi harepan Manglé téh geus tinekanan. Mugi-mugi Manglé panjang lalakonna bari terus nyambuangkeun préstasi pikeun kaunggulan budaya Sunda. Mugi-mugi Manglé, cara nu dipiharep ku Wahyu Wibisana dina sajakna, jadi satiir mutiara malati nu terus nyambuang dina dada jeung ati nu maracana. Wilujeng!

(Dimuat dina Manglé nomer 2502, 20-26 November 2014, kaca 22-23) 

Nonverbal - Tentang Api