Langsung ke konten utama

Ceramah: Ki Umbara dina Riungan Manglé Rumaja[1]



 Saenyana rék disebut pangalaman tiasa, atawa beunang disebatkeun naon sababna Ua sok resep ngarang, lantaran seueur anu teu percaya yén Ua tiasa ngarang, pédah Ua téh urang Kuningan, tempat anu basana Jawa. Nu matak cenah, maenya aya urang Kuningan bisa ngarang, basana gé teu merenah, sok jadi pamoyokan batur.
Upami enya, aya kecap enya, nanging karaosna téh kasar di ditu mah. Anu lemes téh inggih. Jadi seueur basa Jawa anu lebet sareng dianggo. Jadi munasabah pisan upami aya batur anu héraneun jelema anu ngomongna sok inggih, osok nun, osok sampéan, bisa ngarang basa Sunda, kitu rupina.
Hal éta téh baheula mah jaman Walanda jadi pamoyokan, yén urang Kuningan mah basana sanés Sunda bener. Rupina hal-hal anu jadi pamoyokan batur téh jadi ngahudang. Naha enya yén anu bisa ngarang téh henteu atanapi parantos dimonopoli ku jelema-jelema anu lahirna di daérah basa Sunda anu lulugu baé?
Dugi ka di sakola. Éta téh upami ngeheureuykeun pekawis basa, tangtos urang Kuningan anu diheureuykeunana. Aya celem, aya ebrug aya téoh. Justru kanggo Ua mah éta téh ngahudang sumanget hoyong diajar basa Sunda anu leres. Nya kabuktian Ua lebet ka sakola guru. Tah di sakola guru téh, sanajan urang diajar enya-enya ogé asa langkung ti batur diajar téh kumargi ngarumasakeun manéh. Tapi angger wé rapot mah genep, basa Sunda téh. Saparantos karangan Ua dimuat di Parahijangan harita, da langsung tina genep téh jadi dalapan. Rupina sanés meunteun hasil diajar tapi ningal beungeutna. Ieu beungeut, beungeut Kuningan, genep paling luhur. Kitu rupina guru baheula mah.
Anu kaalaman ku Ua. Ua resep maca. Baheula di sakola rayat aya taman pustaka (perpustakaan). Éta téh sadaya buku-buku Balai Pustaka. Ratusan judul, manawi 3 atanapi 4 ratus judul, basa Indonésia sareng basa Sunda. Ua kaluar ti kelas lima harita mah, éta buku téh tamat sadaya. Malah aya nu dibaca dua tilu kali tamat, anu dipikaresep, babakuna Purnama Alam, lajeng karangan-karangan Mohamad Ambri. Ayeuna saparantos osok ngarang, éta osok karaos henteu dihaja éta kalimah-kalimah Moh. Ambri osok timbul sorangan. Éta tangtos daya rétorik, teu kedah diapalkeun. Rupina ku seueur maca buku-buku anu saraé basana dengan tidak disengaja dina hiji waktos éta timbul, karaos éta téh.
Perkawis basa Sunda téh sanés kabeungharan basana baé, nanging anu jadi poko kanggo Ua éjahan anu berlaku harita, dipelajari leres-leres. Margi éjahan sareng tanda baca éta hiji sarat kanggo ngadongkapkeun perasaan urang. Uapami maos seratan carpon Ua dina Manglé éta pinuh ku tanda baca. Seueur anu nyebatkeun yén ieu jelema téh sapertos henteu terangeun éjahan. Nanging kanggo Ua mah tanda bacaan téh kanggo nandaan supados anu maca ulah lepat. Anu dianggo patokan ku Ua pedotan dina seni suara. Upamina dangdanggula: laut kidul kabéh katingali. Éta Ua mah henteu dina laut kidul kabéh katingali, tapi dina laut kidul, kabéh katingali. Ari anggapan Ua upami di dinya henteu dikomaan perasaan Ua moal bisa katangkep ku nu maca.
Jadi perkawis éjahan, kanggé sadaya nu resep ngarang, éta sarat mutlak kedah uninga leres.
Upami urang jadi pangarang tangtos karangan urang téh hayang hirup.
Perlu pisan urang misah-misahkeun, ngagolong-golongkeun basa. Aya basa budak, aya basa pasantrén, aya basa karéta api, aya basa pamaénan, aya basa copét, anu disebut jargon-jargon. Upami dina karangan urang nyarioskeun Mama Kiai anu hutbah. Derekdek waé éta hutbah téh dicutat ku urang, ari basana téh basa M.A. Salmun alm. atanapi basa kadir, atanapi basa Ki Umbara, lepat tangtosna gé, da sanés kitu saenyana mah. Jadi anu dituliskeun ku urang di dinya, margi éta mah cutatan, supados karangan urang bisa hirup, sakumah anu diucapkeun ku Mama Ajengan tadi, tangtos basana basa pasantrén. Ayeuna upamina tukang masang buntut, kapan ngagaduhan jargon sorangan. Ka laut, palid, éta téh upami di golongan sanés mah moal.
Bisa jadi Ua kalebet salasaurang anu tabu dikritik. Sering anu nyeratan, nyarékan. Ua tara ngawaler. Sok aya pangarang anu dikritik karanganana awon, nyangangan bendu. Teras baé, saha ieu téh anu ngritikna? Euh budak kamari ieu cenah geuning, rumaja kénéh, geus wani ngiritik ka kolot, cing nyieun nu alus?
Ari Ua mah dugi ka ayeuna teu acan ngawaler kritik, boh anu nyarékan boh anu muji. Kajabi ku serat pribadi anu ngajelaskeun maksadna margi Ua sok nyerat perkawis jurig, dikritik ku PPI di Garut ku margi Ua sok nyerat perkawis jurig, cenah nyebatkeun yén Ua nungtun supados jelema-jelema percaya kana jurig. Éta mah tétéla lepat nangkep.   
Éta sadaya kritik-kritik sanajan Ua gaduh tangtungan sorangan perkawis kritik, seueur anu henteu keuna kana sasaranana. Nanging ku Ua dibantun anu aya gunana baé, dianggo nilik diri lajeng ngajén seratan sorangan sareng dianggo ningkatkeun hasil karya Ua.
Upami uninga ka Ajip Rosidi, ramana téh langkung anom ti batan Ua. Ajip Rosidi ngiritik ka Ua, meureun ceuk Ua téh, alah silaing téh anak batur déwék maké ngiritik ka kolot. Tapi sanggeus ku Ua dipelajari leres-leres, ieu budak téh enya bener, lamun téa mah enya nyaah ka kolot, ngélingan ka kolot yén kitu téh salah yén kitu téh goréng, saéna téh kedah kieu. Ku kritik-kritik sayaktosna mah Ua ngahasilkeun anu cék batur cenah aya ajén sastraan téh, upami terus terang mah. Upami pangarang embung dikritik, parantos moal maju oal jadi pangarang besar.
Anu jadi kaunggulan Ua, di antawis para pangarang anu saangkatan Ua, anu geus kolot anu geus huisan, Ua salasauang anu kénging panghargaan ti nu aranom, yén cenah ieu mah kolot téh bisa nyaluyukeun manéh jeung kahayang generani anu aranom ayeuna. Upami Ua campur sareng pangarang-pangaranganu aranom, bangsa generasi Mang Abdullah, generasi Aam, salasaurang Ua anu tiasa campur sareng maranéhanana. Tiasa nyarios perkawis basa. pangarang-pangarang sanés anu saangkatan sareng Ua, salmun upamina da teu daékeun saluyu sareng pangarang anu aranom téh, bangsa sareng Ajip Rosidi, sareng Rachmat M. Sas Karana, sareng Wahyu Wibisana teu daékeun saluyu. Jadi ngarasa aing kolot, alhasil, aing leuwih alus ti batan maranéhanana. Atanapi gaduh anggapan maranéhanana mah teu sakola basa Sunda tangtu karanganana gé goréng. teu acan tangtos. Basa mah hirup. Tiasa jadi upami urang ayeuna nyebatkeun bumi abdi, janggal ayeuna mah, diseungseurikeun. Tapi dua puluh taun deui ka payun tiasa jadi “bumi abdi” téh parantos jadi basa standar, basa anu leres angké mah boa teuing. Urang teu tiasa ngahalang-halang kahayang masarakat. Margi tangtos karangan-karangan urang gé supados hirup, nya kedah nganggo basa masarakat. Anu penting struktur basa kedah tetep, uah robah, yén basa Sunda téh kieu tah strukturna. Nanging perkawis kakayaan kecap urang ulah tukuh-tukuh teuing.
Kanggo para rumaja, ieu téh bagéan para rumaja kumaha ngajaga basa Sunda supados basa Sunda éh ulah tinggaleun waé. Batur mah tos tiasa nyarioskeun ka bulan upaina, urang mah nembé nini Antéh bé nu ka bulan téh.
Sateuacanna teun genep puluh lima an Ua nyobi ngarang bobogohan. Tapi teu dipikaresep, meureun teu kitu bobogohan téh. Kaleresan, daérah Ua téh, Kuningan téa, ari di kuningan téh daérah anu pangseueur-seueurna jurig. Moal aya daérah anu langkung seueur jurigna tibatan Kuningan. Di ditu mah geembel-gerembel aya jurigan, astana aya jurigan. Pinuh waé ku jurig di Kuningan mah. Meureun ceuk batur di Kunigan téh réa jelema anu percaya ka jurig. tah ku margi Ua ti leuleutik hirup di daérah anu kitu, jadi sanajan teras ngumbara waé ogé, éta téh napel waé, sieun ku jurig téh. Saparantosna Ua ngumbara, déwasa, seueur anu dibaca, timbul patarosan, naon jurig téh. kasumpulanana, éta jelema anu percaya ka jurig téh kudu sina ulah percaya. Kumaha carana? Barang Ua nyerat “Kasarung” lajeng nyieun judul anu aya hubungan sareng jurig, dibaca da resep téa. Di dinya Ua kénging kasimpulan, di dieu aing kudu mimiti nulis. Nya Ua ngawitan “Kasilib”.
Éta kasilib téh tos jadi carios umum di ditu mah yén aya jelema kasilib téh. Nanging dina carios anu aya di masarakat mah anu meunang téh itu, jurig. Malah Si Manusa téh aya nu sirahna dijieun tatapakan, anu dititah ngingu kuda, aya nu napi baé bari teu mandi-mandi  jaba nyiruna ku nyiru beusi. Ku Ua dibalikkeun lain kitu. Si Jurig anu kudu diparéntah ku urang, ku manusa. Luyu sareng ajaran agama. Ari Uanu matak tetep maké kecap jurig, dina Islam aya jin, matak naon jin disundakeun jadi jurig. Jadi jurig Ua mah saenyana jin. Da jin mah dina Islam gé aya.
Kumargi Ua hoyong nyerat perkawis anu gaib kitu sing sapertos enya, nya Ua neuleuman. Jadi Ua henteu sebagai réporter, mung nyeratkeun sakumaha nu katingal, nanging Ua teuleum ka dinya. Ancrub kana éta paélmuan. Ua ka banten, ka Jawa. Dukun anu osok kasurupan diwawuhan, kiai anu sok mindahkeun jurig diwawuhan.
Ua nyerat sareng usaha nyerat téh, hartosna mah satiasa-tiasa, henteu asal nyerat baé. Margi ari kanggo nyerat carpon atanapi carios henteu sagawayah sapertos ogé nyerat  perkawis sajak sapertos tadi upamina  aya masa kering halodo panjang. Sanajan dikumahakeun, dipeureum-peureumkeun, diuleng-ulengkeun ogé hoyong nyerat teu baé hol inspirasi téh. Nanging dina hji waktos nuju riweuh seueur padamelan jol inspirasi , harita kénéh kedah digutrut. Jadi upamina aya jelema anu nyebatkeun atuh cenah ari pangarang mah kudu cicingna di Lémbang di nu sepi atanapi di nu tiis teras nyerat, keukeuh teu tiasa. Di tempat-tempat kitu Ua teu tiasa nyerat, ari di tempat ramé timbulna inspirasi téh. Timbulna inspirasi mah tara dihaja. Malah aya nu nyebatkeun nuduh goréng ka Ua, meureun wé nyeratkeun jurig sotéh ambéh ngiritik manusa, ngiritik nagara atawa ngiritik anu, bébas, ari jurig mah moal ditangkep da puguh di nagara jurig.
Seni para pangarang téh dina cara nyusun plot carios, ie dipandeurikeun ieu diheulakeun upamina.
Naha cenah ari pangarang téh kudu boga bakat baé, atanapi tiasa diajar? Ceuk Ua, upami jelema boga bakat tapi teu diajar, karanganana kosong moal aya eusian. Upami Si Pangarang anu aya bakat lajeng sering diajar, karanganana téh hirup sareng momot. Nanging upami dibandingkeun, saé mana anu boga bakat henteu diajar atanapi anu teu boga bakat diajar, langkung saé anu teu boga bakat, diajar.



[1] Dimuat dina Manglé taun XV, Oktober 1972, no. 344 kaca 36 sareng no. 346 kaca 32.

Postingan populer dari blog ini

Puisi Sunda

Téddi Muhtadin
Sapanjang néangan kidul, kalér deui kalér deui, sapanjang néangan wétan, kulon deui kulon deui, sapanjang néangan aya, euweuh deui euweuh deui.
Sepanjang mencari selatan, hanya utara yang kujumpa, sepanjang mencari timur, hanya barat yang kujumpa, sepanjang mencari ada, hanya tiada yang kujumpa.
(Haji Hasan Mustapa)
Puisi adalah istilah baru yang digunakan untuk menandai bentuk-bentuk sastra yang sudah terlebih dahulu ada. Istilah puisi baru dikenal dalam khasanah kesusastraan Sunda sekitar awal abad ke-20, yakni saat sarjana-sarjana Belanda mulai meneliti kesusastraan Sunda. Dalam penelitian tersebut, tentu saja, mereka memahami sastra Sunda dengan terminologi sastra Barat. Terminologi sastra Barat itu, di antaranya, membedakan karya sastra berdasarkan puisi, drama dan cerita. Menurut Luxemburg (19), misalnya, puisi pada hakikatnya adalah monolog, drama adalah dialog, dan cerita adalah campuran di antara keduanya.  Penjelasan lain yang lebih khusus, dalam Kamus Istilah Sastra (1992)…